शब्दमा अव्यक्त भाव पोखिन्छन् चित्रमा- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

शब्दमा अव्यक्त भाव पोखिन्छन् चित्रमा

ललितकलाको आकर्षणमा परेका युवापुस्ता आफ्नो अध्ययनको क्षेत्रलाई सिर्जनशीलताले सघाएको अनुभव गर्दै
सुशीला तामा‌ङ

पोखरा — रसियाका प्रख्यात लेखक लियो टल्स्टोयले भनेका छन् ‘कला त्यो गतिविधि हो जसद्वारा एक व्यक्ति, उसको भावना, अनुभव भएका कुरा जानेर/बुझेर अरूलाई प्रसारित गर्दछ ।’ उनले भनेजस्तै चित्रकार शशी राउतका लागि पनि सिर्जना भावना अभिव्यक्तिको माध्यम हो ।

राउतको समय अहिले अध्ययनसँगै कुची र रङ चलाउँदै बितेको छ । धुम्बाराहीमा बस्ने रौतहटकी राउत व्यवस्थापन संकायमा स्नातक पहिलो वर्षमा पढ्छिन् । उनले सिर्जना यात्रालाई समेत अगाडि बढाइरहेकी छन् । विगत चार वर्षदेखि लाजिम्पाटस्थित अरुपण आर्ट ग्यालरीमा उनले चित्रकार तथा कला समीक्षक रमेश खनालसँग कला सिर्जनाका लागि प्रशिक्षण लिइरहेकी छन् । अध्ययन, सिर्जना यात्रा, हरेक अनुभवहरूलाई उनले कलामा उतार्ने उनले हालै अरुपण ग्यालरीमा एकल प्रदर्शन गरिन् । दुई दर्जन जति कलाकृतिहरूमा उनले युवापुस्ताबीचको प्रेम आकर्षण, उनीहरूले बुझ्ने जीवनको आशय,

किशोरावस्थाको अन्योलमय समय, उनीहरूमा सम्पदा तथा प्रकृति चेतलाई चित्रमार्फत देखाउने जमर्को गरेकी थिइन् । आफ्नै सिर्जनात्मक काममा रमाउने राउतले देखे/भोगेका कतिपय कुराहरू कलामा अभिव्यक्ति गरेको सुनाइन् । ‘केही कुरा देख्नेबित्तिकै त्यसैको आर्ट बनाउन मन लाग्छ,’ उनले भनिन्, ‘कुनै कुराले मनमा छोयो भने त्यसलाई पनि आर्टमा उतार्छु ।’ त्यसैले आशा राखेर अगाडि बढ्नुपर्छ भन्ने भावलाई उनले कलामा प्रतीकात्मक रूपमा देखाउने गरेकी छन् ।

अरुपणमा राउतजस्तै उमेरका किशोर किशोरीहरूले कलाको सैद्धान्तिक अध्ययनसँगै रङ र कुचीका सहायताले जीवन र दर्शनलाई नियाल्दै छन् । अरुपणमै ६ वर्षदेखि १८ वर्षीया राजकी अर्याल चित्रकलाको प्रशिक्षण लिइरहेकी छन् । धादिङ घर भई हाल गैरीधारामा बस्दै आएकी उनी कक्षा १२ मा अध्ययरत छिन् । कला सिर्जना सिकाइबाट अध्ययन तथा दैनिक जीवनका हरेक पक्षलाई सहायता पुगेको उनको अनुभव छ । ‘आर्ट सिक्ने थालेपछि अन्य कुरामा क्रिएटिभिटी हुँदो रहेछ । यसले पढाइमा पनि राम्रै गरेको छ,’ उनी सुनाउँछिन् । उनकै समूहमा आर्ट सिकिरहेकी धादिङकै हाल लाजिम्पाटमा बस्दै आएकी १८ वर्षीया आशा सिम्खडा कलाले वरपरका वस्तु तथा समाजसँग मिलेर बस्ने अर्को कला सिकाएको सुनाउँछिन् ।

अरुपण आर्ट ग्यनलरीमा कलाकार

शब्दमा भन्न नसकेको, अक्षरमा लेख्न नसकेका कैयौं भावहरू रङमार्फत नै आकृतिमा उतार्छिन् । प्रविधिमा जोडिएका युवापुस्तालाई सामाजिक सञ्जालको लतबाट छुट्याउनसमेत कला सिर्जनाले सघाउने सिम्खडाको भनाइ छ । बाराकी १५ वर्षीया सुन्दरमाला बैठा र बालुवाटारकी १४ वर्षीया लुनिभा श्रेष्ठ क्रमशः कक्षा १० र ९ मा अध्ययनरत छन् । दुवै जना समय मिलाएर अरुपणमा नै तीन वर्षदेखि कला प्रशिक्षण लिइरहेका छन् । कला सिर्जनाले विद्यालयको अध्ययनलाई सिर्जनात्मक रूपमा अगाडि बढाउन सघाएको दुवैले बताए । ‘म त स्कुलको होमवर्क सक्नेबित्तिकै चित्र नै कोरेर बस्छु । मोबाइल खेल्नेतिरभन्दा आर्ट बनाउन नै रमाइलो लाग्छ,’ बैठाले भनिन् ।

कला एउटा आकृतिको सिर्जना मात्र नभएर मानिसको जीवन, संस्कृति तथा सभ्यतासँग जोडिएको खनालको बुझाइ छ । नयाँ पिँढीलाई कला सिर्जना मानसिक एवं सामाजिक रूपमा निकै उपयोगी छ । ‘आर्ट मानिसका लागि सभ्यतासँगै मानसिक थेरापी पनि हो,’ उनले भने, ‘हरेक रङ, रङको अर्थ, गहिराइ र विषयवस्तुतिर लाग्दै गर्दा यसले उनीहरूलाई जीवनोपयोगी ज्ञान सिकाउँछ ।’

समाज, परिवेश र भावनाहरूलाई विभिन्न रङ दिएर आकृतिमा ढाल्ने, आफ्नै इच्छानुसार आकार, स्वरूप दिने प्रक्रियाहरू ललित कलामा हुने भएकाले युवापुस्तामा सिर्जनात्मक क्षमता बढाउने चित्रकारहरूको तर्क छ । चित्रकार सरिता डंगोलले एक दशकभन्दा अघिदेखि पाटनढोका चाकुपाटस्थित ‘कम्युनिटी चिल्ड्रेन आर्ट स्कुल’ सञ्चालन गरेर बालबालिकादेखि कलामा चाख राख्ने पुस्तालाई प्रशिक्षण दिँदै आएकी छन् । पछिल्लो समय कोरोनाका कारण उनले अनलाइनमार्फत ५ वर्षदेखि १८/१९ वर्षका लगभग ८० जनालाई कला शिक्षा दिइरहेकी छन् । नखिपोट बस्ने २२ वर्षीया अस्मिता गुरुङले पनि झन्डै चार महिनादेखि डंगोलसँग कला प्रशिक्षण लिइरहेकी छन् । सानैदेखि कलामा लगाव भएकाले दैनिक काममा समयको व्यवस्थापन गर्दै सिकिरहेको उनले बताइन् । कलाले आफूलाई आफूवरपरका वस्तु तथा संसारलाई स्वतन्त्र रूपमा बुझ्न सिकाएको भान गुरुङलाई भएको छ । उनी भन्छिन्, ‘मैले आर्ट सिकेको धेरै समय त भएको छैन । तर यसले मलाई माइन्डको थेरापी गर्न सहयोग गरेको छ ।’ कलाले गर्दा पृथ्वीका वस्तुहरू तथा आफूले गर्ने काममा पनि रङहरूको आकृति देख्ने भएकाले काममा समेत सिर्जनात्मक हुन सिकाएको उनको अनुभव छ ।

चित्रकार सम्झना राजभण्डारीले पनि कला सिर्जनासँगै प्रशिक्षणलाई निरन्तर अगाडि बढाएकी छन् । काठमाडौं रवि भवनस्थित निःसर्ग वाटिका विद्यालयमा कला अध्यापन गराइरहेकी उनले व्यक्तिगत रूपमा पनि झन्डै एक दर्जन बालबालिकाहरूलाई प्रशिक्षण दिइरहेकी छन् । उनका अनुसार कलाको सिकाइले बालबालिकालाई विज्ञान, सामाजिक शिक्षालगायतका विषयमा स्केच कोर्न, आकृतिको माध्यमबाट अध्ययन गर्न निकै सहज हुन्छ । उनीसँगै चार वर्षदेखि प्रशिक्षण लिइरहेका सिद्धार्थ वनस्थलीका १० कक्षाका विद्यार्थी बालक सुनवारले विज्ञान विषयमा रेखाचित्र कोरेर गरिने प्रयोगात्मक कार्यहरू निकै सजिलो भएको बताए । बालबालिकालाई सम्पदा, संस्कृतिजस्ता पक्षहरू बुझाउन पनि कलाले निकै सहायता पुर्‍याउने राजभण्डारीको मत छ ।

कलालाई मनोरञ्जन र सोखको विषयका रूपमा भन्दा नयाँ पुस्तालाई समाज तथा जीवन बुझाएर अन्य पेसाका लागि सहायक बनाउने पक्षमा अभिभावकहरू सचेत देखिन्छन् । युवा पुस्तामा पनि कलाप्रति चाख बढेको चित्रकार विनोद प्रधान बताउँछन् । डल्लुस्थित प्रधान र चित्रकार प्रदीप वज्राचार्यले ‘कलामण्डप आर्ट’ स्टुडियोमार्फत थुप्रैलाई प्रशिक्षण दिइरहेका छन् । कलामण्डपमै आर्ट सिक्दै गरेका अनिल महर्जन प्रत्येक पुस्तालाई यस्तो शिक्षा अनिवार्य हुने बताउँछन् । उनी एक कलेजमा विद्यार्थीहरूलाई कला सिकाउँदै पनि आएका छन् । रङ, कुची र चित्रसँग मात्र नभएर कला सिर्जनाले युवा पुस्तालाई इजिनियरिङ, डिजाइनर तथा अन्य शिल्पकला सम्बन्धित अन्य पेसामा आबद्ध हुनसमेत सघाउने चित्रकारहरू बताउँछन् ।

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७८ १२:५२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बन्दी समयका संवेगहरू

आयातकार, वर्गाकारजस्ता ज्यामितीय आकारमा अमूर्त मानसिक संवेगलाई क्यानभासमा उतार्नु संगीको विशेषता
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — कोरोना महामारीले मानिसको जीवनशैली नै बदल्यो । हरेकको मनमा रोगको भय व्याप्त भयो । व्यस्तताको दौडधूपमा एक्लाएक्लै भएकाहरू सँगै हुन पाए । एक–अर्कालाई बुझ्ने/चिन्ने मौका पाए । यस्तो बेला कसैले पुस्तक पढे । फिल्म हेरे । कसैले आफ्नो जीवनलाई आफैंले बोध गरे । चित्रकार संगी श्रेष्ठ भने यो बन्दी समयमा महामारीको असरले उत्पन्न गराएको आवेग–संवेगलाई रङमा मिसाउँदै थिइन् । जसमा आशा र भोलिको उज्यालो संकेतलाई छुटाइनन् ।

महामारीले पारेको प्रभावलाई उनले कलाकृतिमार्फत दस्तावेज बनाइन् । आशालाई मूलभावका रूपमा प्रस्तुत गरिएका श्रेष्ठका तिनै सिर्जना यतिबेला ललितपुरको पाटनढोका चाकुपाटस्थित ‘एम क्युब ग्यालरी’ मा प्रदर्शनमा छन् । ‘संवेग’ शीर्षकमा जारी प्रदर्शनीमा दुई दर्जनभन्दा बढी चित्र छन् । झन्डै १२ वर्षपछि भएको श्रेष्ठको यो दोस्रो एकल कला प्रदर्शनी हो । यसअघि उनले सन् २००९ मा बबरमहलस्थित सिद्धार्थ आर्ट ग्यालरीमा ‘अव्यक्त अभिव्यक्तिहरू’ शीर्षकमा पहिलो कला प्रदर्शनी गरेकी थिइन् । एकल प्रदर्शनीतिर उनको सहभागिता त्यति नदेखिए पनि कला क्षेत्रमा उनी तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि क्रियाशील छिन् । संयुक्त रूपमा हुने दुई सयभन्दा बढी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनीमा उनले सहभागिता जनाइसकेकी छन् ।

आयातकार, वर्गाकारजस्ता ज्यामितीय आकारमा अमूर्त मानसिक संवेगलाई सिर्जनामा उतार्नु उनको अर्को विशेषता हो । ‘हाम्रा जीवनका अनेक आरोह–अवरोह, आशा तथा मनका आवेग सबैका समान छैनन् । हिँड्दाहिँड्दै कति बेला कसलाई के हुन्छ, मनका तिनै अनुभवलाई मैले कलामा उतारेको छु,’ उनले भनिन्, ‘मानिसका अनेक अनुभवमा आशाको संकेत पनि दिएको छु ।’ उनका सिर्जनाहरू अवलोकन गर्दै जाँदा देखिएका समानान्तर रेखा कतै टक्क अडिएको जस्तो भान हुन्छ । अडिएका रेखाले फेरि आफ्नै आकार लिएर अर्को बाटो तय गरेझैं देखिन्छ । प्रयुक्त रङ र तिनका संयोजनमा नै विविधता देखिन्छ । विविध रङको प्रयोगले अनेकौं मनका संवेगलाई प्रतिनिधित्व गर्छन् । ‘व्यक्तिपिच्छे फरक हुने हाम्रा आशारूपी संवेग इन्द्रेणीझैं रंगीन हुन्छन् । जिन्दगीका सोच्दै नसोचिएका मोडमा ती संवेगको उपस्थितिले जीवनलाई अझ गति तथा शक्ति दिएर गएझैं लाग्छ,’ श्रेष्ठ भन्छिन् ।

भगवान् गणेश, नेवारी लिपि तथा धार्मिक–सांस्कृतिक पक्षलाई समेत उनले कलामा समावेश गरेकी छन् । ‘कोरोनाको बेला आफू मात्र होइन अरू पनि बाँचून्, कसैलाई केही पनि नहोस् भन्ने भावना मनमा आइरह्यो,’ उनले अनुभव सुनाइन्, ‘विशेषगरी गणेश भगवान्लाई सम्झेँ ।

आफ्नो सांस्कृतिक परम्परा तथा पुराना कुरा पनि यही बेला मनमा आयो । ती सबैलाई आर्टमा उतार्दै गएँ ।’ नेवारी लिपिका अंकहरू देखिएको उनको घडीको चित्रमा सुइलाई भने देखाइएको छैन । जहाँ उनले अहिलेको अनिश्चित समयलाई संकेत गरेकी छन् । छुट्टिन खोज्दाखोज्दै पनि सँगै देखिएका वर्गाकार आकारलाई उनले प्रविधि तथा आधुनिकताले विकेन्द्रीकरण बन्दै गएको संसारमा महामारीले केही समय भए पनि एक हुने अवसर दिएको प्रसंगलाई जोडेकी छन् । विभिन्न रङमा देखिएका सुन्तला, सेतोलगायत रङमा उनले सूर्यलाई विम्बित गरेकी छन् । जसलाई उनले जीवनका अनेक समय र त्यसको प्रभावका रूपमा अर्थ्याएकी छन् ।

अधिकांश कलामा अभिव्यक्त भावलाई कलाप्रेमीले प्रत्यक्ष देखेरभन्दा मनको अनुभूतिले बुझ्न सक्ने उनको भनाइ छ । आकृतिहरूमा प्रत्येकका बिम्ब तथा प्रतीकात्मक अर्थ छन् । जहाँ अव्यक्त मानव अभिव्यक्तिलाई उनले सिर्जनाको आकार दिएकी छन् । अनेक मानसिक संवेगलाई एकै भावको लयमा विश्वास, आशा, शान्ति, दीर्घायू, जित, प्रेम, सम्पत्ति, प्राप्तिलगायत जीवनका आशाका बाटो देखाइएको श्रेष्ठको भनाइ छ । उनका कलाकृतिले जीवनको सकारात्मक यात्रालाई अनुकूल बनाउन कामना गर्ने प्रदर्शनीका क्युरेटर तथा कलाकार मनीषलाल श्रेष्ठ बताउँछन् । कला प्रदर्शनी असोज २२ गतेसम्म जारी रहनेछ ।

प्रकाशित : आश्विन १५, २०७८ ०८:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×