पुर्खाका कला जोगाउँदै- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पुर्खाका कला जोगाउँदै

अग्रज कलाकारका सन्ततिहरु आफ्नै बलबुताले कला संरक्षणमा लागिरहँदा नक्सालस्थित प्रतिष्ठानमा भने ३ सयभन्दा बढी कलाकृति एउटा कोठामा थन्किएका छन् । यहाँको आर्ट ग्यालरी पनि खाली छ ।
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — आजभन्दा १ सय ३ वर्षअघि कलाकार तथा फोटोग्राफर दीर्घमान चित्रकार पैदलै मुक्तिनाथको यात्रामा निस्के । विभिन्न स्थानका २ सयभन्दा बढी तस्बिर खिचे, जहाँ नेपाल बुझाउन पर्याप्त ठाउँ समेटिएका छन् । चन्द्रशमशेरसँग सन् १९०८ सालमा बेलायत भ्रमणमा गएका दीर्घमानले युरोपेली कलालाई समेत नेपाल भित्र्याए । दरबार र तत्कालीन समयलाई कैयौं फोटोमा उनले कैद गरे । सिंगो नेपालको तत्कालीन समाजको इतिहास बुझाउने कृति यतिबेला भीमसेनथानस्थित घरमा पुरानो एल्बमभित्र सीमित छन् ।

यी तस्बिर मात्र होइन, एक शताब्दीभन्दा धेरै इतिहास बोकेका पुर्खाका कलाकृति सम्हाल्न अहिले नाति किरणमान चित्रकारलाई हम्मेहम्मे छ । हजुरबुबा दीर्घमान र बुबा गणेशमानका कलाकृति मात्र होइन, आफ्ना दसौं पुस्तासम्मका कलाकृतिलाई उनी जोगाउने प्रयास गर्दै छन् । दीर्घमानदेखि उनका पनि बुबा मोहनलालले सिर्जना गरेका कैयौं मुहारचित्र किरणमानसँग सुरक्षित छन् । जंगबहादुर राणा र उनकी पुतली महारानी, माथवरसिं थापालगायतका मुहारचित्रहरू उनको संग्रहमा पाइन्छन् । ती कलाकृतिलाई किरणमानले घरैमा ‘दीर्घमान र गणेशमान चित्रकार आर्ट फाउन्डेसन’ मार्फत ग्यालरीमा सजाएका छन् ।

कोरोना महामारीले हाल ग्यालरी बन्द छ । २०४२ सालमा बुबा गणेशमानको निधनपछि पुर्खाको कृति सम्हाल्नतिर आफू अग्रसर भएको उनले सुनाए । तीन दकशभन्दा बढी फोटोग्राफीको अनुभव उनीसँग छ । मक्किएको फ्रेम तथा मेटिँदै गएको राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर र उनकी रानीको फोटो देखाउँदै उनले भने, ‘प्रिन्टहरू यसरी बिग्रेर जाँदै छन् । यस्ता प्रिन्ट मसँग धेरै छन् तर अब कता राख्नु । मिलाएर जोगाउन सानोतिनो रकम र स्थानले पुग्दैन । हाम्रो इतिहास बोकेको यस्ता कलाकृति नास हुँदै गएको देखेर साह्रै पीर परेको छ ।’ राज्यले साथ दिए दसपुस्ते कलाकृतिलाई आम समुदायमा पुर्‍याउन भव्य कला संग्रहालय बनाउने उनको लक्ष्य छ । यसका लागि लामो समयदेखि उनी मात्र होइन, छोरी क्रिस्टिना र छोरा स्वराज पनि प्रयासरत छन् ।


तेजबहादुरले २०२० सालमा बनाएको सामाजिक जीवन झल्काउने चित्र ।

यस्तो छटपटी किरणमानलाई मात्र होइन । अग्रज कलाकारका सिर्जनामा राज्यले बेवास्ता गरेपछि तिनका सन्तति आफ्नै बलबुतामा कला संरक्षणमा लागिपरेका छन् । कलाकार तथा कला लेखक मदन चित्रकार अहिले बुबा तेजबहादुर चित्रकारको सिर्जना जोगाउन ब्यस्त छन् । पुस्तकका रूपमा बुबा र कला इतिहासलाई संरक्षण गर्न लागको उनले बताए । पहिलोपटक कलकत्तामा औपचारिक कला शिक्षा अध्ययन गरेर नेपालमा पश्चिमा वस्तुवादी, यथार्थपरक कला भित्र्याउने श्रेय चन्द्रमानसिंह मास्के र तेजबहादुरलाई जान्छ । उनीहरूले नै परम्परागत धारमा चलेको कलालाई नयाँ युगतिर अघि बढाएका थिए । असन तेउडास्थित घरमा मदनले तेजबहादुरका एक सयभन्दा धेरै चित्र संग्रह गरेका छन् । सात दशकभन्दा अघिको असन क्षेत्र, त्रिशूली नदीको ल्यान्डस्केप, काठमाडौंबाहिरको सामाजिक जीवन, उपत्यकाको काष्ठकलाका कलाकार तथा संस्कृति देखाउने चित्रलाई उनले एउटा कोठामा थन्क्याएर राखेका छन् । ग्यालरी नै बनाएर कलाकृति सजाउने उनको मन नभएको होइन तर उनी आफैंले गर्न सक्ने सामर्थ्य छैन ।

‘यो अँध्यारो कोठामा रहेका बुबाका चित्र चाङ लगाएर राख्दा मन पोल्छ,’ उनले दुःखेसो पोखे, ‘झुन्डाएर राख्न घरमा ठाउँ छैन । प्लास्टिकले बेरेर भए पनि संरक्षण गरिरहेको छु ।’ उनी आफैं पनि कला सिर्जना र लेखनमा अग्रसर रहेकाले बुबाको कलाकृति संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने चेत उनमा छ । बुबाका सबै चित्रलाई क्रमबद्ध पुस्तकाकार रूपमा सार्वजनिक गर्ने उनले बताए । बुबाको मात्र होइन, देशको इतिहास बोकेका कलाकृति संवर्द्धन गरिरहेको उनको भनाइ छ । छोरा कला क्षेत्रमा आबद्ध नरहेकाले अब बुबा र उनका कलाकृतिको हालत के होला भन्ने चिन्ताले उनलाई सताएको छ । भन्छन्, ‘मेरो शेखपछि छोराले मेरो मात्र होइन मेरो बुबाको पनि कला संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी लिनुपर्ने हुन्छ । होइन भने हामी दुवैको कला सिर्जना लथालिंग भएर हराएर जान्छ ।’

एक शताब्दीअघिको टुँडिखेल ।तस्बिर दीर्घमान चित्रकारले खिचेका हुन् ।

कलाप्रति सम्बन्धित निकायको बेवास्ता देखिएपछि अर्का अग्रज कलाकार केशव दुवाडीका परिवारले त आफ्नै घरमा कला संग्रहालय स्थापना गरेको छ । २०७१ सालमा ‘केशव दुवाडी स्मृति प्रतिष्ठान नेपाल’ र २०७४ मा गौरीघाटस्थित घरमा ‘केशव दुवाडी कला संग्रहालय’ सुरु भएको हो । कला तथा कलाकारको संरक्षणका लागि स्थापित नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानले अग्रज कलाकारप्रति गरेको बेवास्ताले परिवारकै पहलमा संग्रहालय खोलेको उनका छोरा प्रदीपले सुनाए । केशवको जीवनी, कलाकृति तथा कामलाई समेटेर पुस्तक सार्वजनिक हुँदै छ । ‘सुरुमा ललितकला प्रतिष्ठानले प्रकाशन गर्ने कुरा भएको थियो । पछि नगर्ने भएपछि आफैंले प्रकाशन गर्दै छौं,’ प्रदीपले भने ।

कलाकार रामानान्द जोशीका परिवार भने ‘आरएन जोशी कला संग्रहालय’ बनाउन लागिपरेको छ । दुई वर्षदेखि संग्रहालय बनाउने क्रममा रहेको रामानन्दका छोरा नवीनले बताए । निर्माणाधीन संग्रहालयमा अहिले रामानन्दका युरोपियन शैली, सामाजिक जीवन तथा परम्परागत तथा सांस्कृतिक तन्त्रसँग सम्बन्धित ६ दर्जनभन्दा बढी कलाकृति छन् । लक्ष्मण श्रेष्ठ, शशी शाहलगायतका चित्र पनि यहाँ समेटिएका छन् । दुई वर्षभित्र पुस्तकालय, क्याफेसहितको संग्रहालय सुरु गर्ने जोशी परिवारको लक्ष्य छ ।

राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर । तस्बिर दीर्घमान चित्रकारले खिचेका हुन् ।

पञ्चायतकालमा नेपालमा आधुनिक कलाको विकास, तथा कला प्रदर्शनीको लहर ल्याउन रामानन्दको ठूलो देन छ । ललिलकला प्रतिष्ठान स्थापनाका लागि पनि उनले योगदान पुर्‍याए । सन् १९७० मा ‘पार्क ग्यालरी’ सञ्चालनमा ल्याएर कला शिक्षालाई आम मानिससम्म पुर्‍याए । सन् १९७७ मा उनले ग्यालरीलाई पुलचोकस्थित आफ्नै घरमा सञ्चालनमा ल्याएर प्रदर्शनीको थालनी गरे । ‘अग्रजका कलाकृतिमाथि राज्यको नजर परेन भनेर त्यतिकै लथालिंग छाड्नुभन्दा सक्नेले व्यक्तिगत तहबाटै कलाको संरक्षण गरौं भन्ने उत्प्रेरणा दिन पनि संग्रहालय खोल्न लागेका हौं,’ नवीनले भने ।

कलाकारका सन्ततिहरू आफ्नै बलबुतामा कलाकृति संरक्षणमा लागिरहँदा नक्सालस्थित ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा भने ३ सयभन्दा बढी कलाकृति एउटा कोठामा थन्किएका छन् । सीता भवन २०७२ को भूकम्पले क्षतिग्रस्त भएपछि ‘कला संग्रहालयका लागि भवन नै छैन’ भन्ने प्रतिष्ठानलाई बहाना भएको छ । भवनको ‘वीरेन्द्र आर्ट ग्यालरीमा रहेका दिवंगत कलाकारका कृति अस्थायी टहराको कोठामा छन् । ‘भूकम्पपछि निकालिएका चित्र हामीले चलाएका छैनौं,’ प्रतिष्ठानका कुलपति केके कर्माचार्य भन्छन्, ‘प्रदर्शनीमा राख्ने भवन नबनेसम्म चित्रहरू चलाउने हेर्ने कुरा भएन । फेरि बिग्रने सम्भावना धेरै हुन्छ ।’

पाँच दशकअघि रामानान्द जोशीले बनाएको वाग्मतीको चित्र ।

प्रतिष्ठान परिसरमै हालसालै राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणको सहयोगमा बनेको आर्ट ग्यालरी त्यतिकै खाली छ । त्यतातिर कलाकृति राख्ने प्रतिष्ठानको कुनै योजना छैन । सरकारले आर्थिक वर्ष २०७७/०७८ मा प्रतिष्ठानलाई ५ करोड ४२ लाख ९१ हजार रुपैयाँ बजेट दिएको थियो । आर्थिक वर्ष २०७८/०७९ मा भने बजेट बढेर ५ करोड २३ लाख रुपैयाँ पुगेको छ । सरकारले हरेक वर्ष तलबभत्ता र कार्यालय सञ्चालन खर्चबाहेक चित्रकला, मूर्तिकला, लोककला, परम्परागत कलाको संरक्षणका लागि पनि बजेट विनियोजन गर्छ ।

रामानान्द जोशीले बनाएका अन्य कलाकृति देखाउँदै छोरा नवीन । यी कलाकृति पुल्चोकस्थित निर्माणाधीन आरएन जोशी संग्रहालयमा राखिएका छन् ।

अग्रजका कला संरक्षणमा प्रतिष्ठानले किन काम गर्न नसकेको त ?

कुलपति कर्माचार्य भन्छन्, ‘ललितकलाको विकासका लागि हामीसँग योजना र खाका छन्, बजेट र ठाउँको अभाव रहेकाले काम अगाडि बढ्न सकिरहेको छैन ।’

प्रकाशित : आश्विन १४, २०७८ १४:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

संगी श्रेष्ठको ‘संवेग’ कला प्रदर्शनी सुरु

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — विगत लामो समयदेखि कला क्षेत्रमा अनवरत रुपमा लागिपरेकी चित्रकार संगी श्रेष्ठको एकल कला प्रदर्शनी ‘संवेग’ शुक्रबारदेखि सुरु भएको छ ।

ललितपुरको पाटनढोका चाकुपाटस्थित ‘एम क्युब ग्यालरी’मा श्रेष्ठले महामारीको अवधिमा सिर्जना गरेका साडे दुई दर्जनभन्दा बढी चित्रहरू प्रदर्शनरत छन् । श्रेष्ठको यो दोस्रो एकल कला प्रदर्शनी हो ।

कोभिडकालमा मनमा आएका विभिन्न आवेगहरूलाई कलामार्फत अभिव्यक्त गरेको श्रेष्ठले बताइन् । उनका अनुसार उनले कलामा मानिसमा आउने विभिन्न भाव, सोचाई तथा मनस्थितिहरूलाई आशाको केन्द्रविन्दुमा राखेर चित्रण गरेकी छन् ।

‘हामीले कोभिडको समयमा एकदमै फरक किसिमको समयलाई भोग्यौं’ उनले भनिन्,‘कतिबेला के हुन्छ, कसलाई कस्तो विपत्ति आइपर्छ र अब समय कतातिर मोडिन्छ भन्ने अन्यौल थियो । ती सबै कुराहरूलाई मैले कला मार्फत् भोलि त राम्रो हुन्छ है भन्दै आशा व्यक्त गर्दै गएँ ।’ उनको कलाकृतिमा विश्वास, आशा, शान्ति, दीर्घायू, जीत, प्रेम, सम्पत्ती, प्राप्ति लगायतका जीवनका आशाका भावहरू अभिव्यक्त भएका छन् ।

श्रेष्ठले निकै लामो समयपछि एकल प्रदर्शनी गरेकी हुन् । यसअघि सन् २००९ मा बबरमलस्थित सिद्धार्थ आर्ट ग्यालरीमा ‘अव्यक्त अभिव्यक्तिहरू’ शीर्षकमा उनले कला प्रदर्शनी गरेकी थिइन् । उनले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय गरी २ सयको हारहारीमा कला प्रदर्शनीमा सहभागिता जनाइसकेकी छन् ।

क्यानभाससँगै प्रतिस्थापन कला, प्रिन्ट तथा मिक्स मिडियाका कला सिर्जनामा समेत उनको अभिरुची छ । श्रेष्ठले कला सिर्जना मात्र नभएर थुप्रै पत्रपत्रिकाहरूमा कलाका विषयमा लेखहरू प्रकाशित गरेकी छन् ।

बेइजिङको ‘सातौं अन्तर्राष्ट्रिय आर्ट बेनाले’, बंगलादेशमा भएको ‘१६ औं एसियन आर्ट बेनाले’ लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनीमा सहभागिता जनाएकी श्रेष्ठले ललितकला विभागबाट ‘राष्ट्रिय तथा विषेश अवार्ड’, भद्रकुमारी सेवा सदनबाट ‘उत्कृष्ट कलाकार अवार्ड’, अरनिको युवा कोषबाट ‘अरनिको राष्ट्रिय युवा कला अवार्ड’ लगायतका पुरस्कार तथा सम्मानहरू पाएकी छन् ।

श्रेष्ठको कलाकृतिमा मानिसका भावहरूलाई निकै उत्कृष्ट रुपमा चित्रण गरिएको कला अवलोकनमा सहभागी चित्रकार एरिना ताम्राकारले बताइन् । ‘हामी सबैले चाहेर या नचाहेर पनि महामारीको पीडा हामीले गर्ने काममा जोडिएर आउँछ । महामारीको समय र मानिसको अनेक भावहरू चित्रमा देखिएका छन् । चित्रमा प्रयोग भएका रंगहरूमा पनि यी कुराहरूको चित्रण छन्’ उनले भनिन् । श्रेष्ठको कला प्रदर्शनी आगामी असोज २२ गतेसम्म जारी रहनेछ ।

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७८ २१:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×