४२ वर्षपछि चित्रकला- कला - कान्तिपुर समाचार

४२ वर्षपछि चित्रकला

चित्र कोर्न, कुची खेलाउन रहर लाग्थ्यो, बीचका वर्षमा निर्धक्क भन्न सकेकी थिइनन् 
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — लाजिम्पाटस्थित अरुपण आर्ट ग्यालरीमा यतिबेला ‘माई आर्ट जर्नी–२०७८’ शीर्षकमा चित्रकला प्रदर्शनी भइरहेको छ । यो प्रदर्शनीमा पुग्नेहरूले नौलो कुरा थाहा पाउँछन् । त्यो के हो भने कला साधकहरू रहरलाई कुण्ठा बनाएर बस्न सक्दैनन् । यसको पुष्टि चार दशकपछि रीता खनालले गरेको यो प्रदर्शनीले गरेको छ । 

२०३६ मा धरानको मोती भवनमा उनको पहिलो एकल प्रदर्शनी मूर्तिकलाको भएको थियो । त्यतिबेला उनी २२ वर्षकी थिइन् । बिहे भयो । पारिवारिक बन्धनमा बाँधिएपछि उनले सिर्जनाकर्ममा फर्कने समय नै पाइनन् । कलायात्राको छुटेको क्रमलाई जोडेको यो उनको दोस्रो एकल प्रदर्शनी ४२ वर्षपछि हो । प्रदर्शित दुई दर्जनभन्दा बढी कलाकृतिमा उनको कलाप्रतिको लगाव झल्केको छ । ‘कला सिर्जना बाल्यकालदेखिकै रहर हो । छोटो समयमा सिकेकै भरमा एकल मूर्तिकला प्रदर्शनी गरेकी थिएँ,’ ६४ वर्षीया खनालले भनिन्, ‘बिहेपछि घरधन्दा र सन्तान स्याहार्दै समय बित्यो । यो उमेरमा फेरि कला सिर्जना गरेर प्रदर्शनी गर्न सक्छुजस्तो लागेको थिएन ।’

हुन त उनको परिवार नै कलाकर्मीको हो । श्रीमान् रमेश खनाल चित्रकार तथा कला समीक्षक हुन् । जेठी छोरी रुरु, कान्छी रुमिना दुवै चित्रकार हुन् । रुरु हाल बेलायत र रुमिनाले अस्ट्रेलियामा अध्ययनसँगै कला सिर्जनालाई निरन्तरता दिइरहेका छन् । छोरा राजिम हाल अमेरिकामा वैज्ञानिकका रूपमा छन् । छोराले औपचारिक प्रदर्शनी नगरे पनि चित्र बनाउने खनालले बताइन् । ‘श्रीमान् र छोरीहरूको कला प्रदर्शनी हुँदा मलाई पनि केही गरौं भन्ने छटपटी हुन्थ्यो,’ उनी भन्छिन्, ‘परिवारकै प्रदर्शनी गर्न पाए हुन्थ्यो भन्ने मनमा लाग्थ्यो । घर कसले हेर्ने भन्ने कुराले उहाँलाई भन्नै सकिनँ ।’ आफ्नो रहर मर्न नदिन स्केच कोरेर चित्त बुझाउने गरेका दिन उनले स्मरण गरिन् । ‘मैले केही गरेँ भने छोराछोरीलाई इम्प्रेसन पर्छ भन्ने लाग्थ्यो, सिकाउथेँ । आफू पनि कोरिरहन्थेँ,’ उनले भनिन्, ‘अहिले सबै कलाकार भएर आ–आफ्नै ठाउँमा सेटल्ड छन् । बल्ल मलाई फुर्सद मिलेको छ, बल्ल चित्र कोर्दै छु ।’

प्रदर्शनीमा राखिएका चित्रहरू पछिल्ला चार महिनाभित्रका सिर्जना भएको उनले सुनाइन् । भोटाहिटीस्थित ललितकला क्याम्पसमा ६ महिना चित्रकला/मूर्तिकला विषय लिएर औपचारिक अध्ययन गरेकी खनालले थप कलासम्बन्धी अध्ययन गर्न पाइनन् । अहिले श्रीमान्लाई नै उनले गुरु बनाएकी छन् । ग्यालरीमा क्यानभासमा रङ भर्न सिकिरहेकी छन् ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७८ १०:५८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नक्सापास न जग्गा सट्टापट्टा

स्मारक क्षेत्रका भूकम्पपीडितले घर बनाउन पाएनन् 
४ वर्षअघि नै अनुदान सम्झौता तर नक्सापास गरिदिन नगरपालिकाको आलटाल
लिला श्रेष्ठ

भक्तपुर — भक्तपुर नगरपालिका–५ त्रिपुरासुन्दरी क्षेत्र (जगन्नाथनजिकै) का हीराकाजी र आशाकाजी कपालीको संयुक्त परिवार बस्दै आएको तीनतले घर २०७२ वैशाखको भूकम्पले क्षतिग्रस्त भयो । उनीहरू दाजुभाइ हुन् । २ आना २ दाम क्षेत्रफलमा निर्मित घर भत्किएपछि भग्नावशेष हटाएर उनीहरू त्यहीं टहरा बनाएर बसेका छन् । टहरा जीर्ण भइसकेको छ । 

‘पानी पर्दा भाँडा थापेर रात कटाउनुपर्छ, गर्मीमा जस्ता तातेर बसिसक्नुहुन्न, जाडोको कष्ट त कुरै नगरौं,’ हीराकाजीले भने, ‘बस्ने ठाउँ छैन, परिवारका सबै सदस्य टहरामा अट्दैनन्, कतिपय छुट्टिएर डेरा बस्न बाध्य छौं ।’ ६८ वर्षीय हीराकाजी सिलाई कटाईको काम गर्छन् । उनीहरूको पुर्ख्यौली पेसा नै कपडा सिलाउने हो । नेवारमा पनि पिछडिएको समुदायमा पर्ने कपाली परिवारको अन्यत्र जग्गा छैन । कपाली दाजुभाइले क्षतिग्रस्त घर पुनर्निर्माणका लागि भूकम्पपछिको दुई वर्षमा नै नगरपालिकामा लालपुर्जा, नक्सा, स्रेस्ता,

फिल्डबुकसमेत पेस गरिसकेका छन् । ‘हामीले घर बनाउने अनुमति नै पाएनौं, नगरपालिकाले न नक्सापास गरिदियो, न जग्गा सट्टापट्टा नै,’ उनले भने । नगरपालिकाले भने स्मारक क्षेत्र (जगन्नाथ मन्दिर परिसर) संरक्षणका लागि उत्खनन गर्ने र त्यस क्षेत्रका भूकम्पपीडितलाई अन्यत्रै जग्गा सट्टापट्टा गराउने भन्दै नक्सापासमा आलटाल गरिरहेको छ ।

त्यस्तै, भक्तपुर–५ साकोठाकी ९९ वर्षीया हर्षमाया कुस्लेलगायत ६ जनाको संयुक्त परिवार बस्दै आएको तीनतले घर भूकम्पले क्षतिग्रस्त भयो । घरलाई टालटुल गरेर ६ वर्षदेखि हर्षमायाका माइला छोरासहित केही उक्त घरमा बसे पनि अन्य सदस्य अस्थायी टहरा त कोही डेरामा बस्न बाध्य छन् । भूकम्पका कारण क्षतिग्रस्त १ आना २ पैसा क्षेत्रफलको जग्गा राम, नानीछोरी, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्न कपाली र हर्षमाया कुस्लेका नाममा छ । निजी आवास पुनर्निर्माणका लागि ‘बहुस्वामित्व’ अन्तर्गत घर बनाउन अनुदान सम्झौता भई उनीहरूले ५० हजार रुपैयाँसमेत लिए । तर नगरपालिकाले नक्सापास नगरिदिँदा उनीहरूले अझै घर बनाउने प्रक्रिया सुरु गर्न सकेका छैनन् । भूकम्पले क्षतिग्रस्त घरको भुइँतला मात्र बाँकी छ । ‘बाजे बराजुदेखिको पुस्ताले यसै घरमा बिताए, अन्त कतैजग्गा छैन,’ राम कपालीले भने, ‘भूकम्पअघिकै स्वरूपमा घर बनाउन नगरपालिकाले नक्सापास नगरिदिँदा पुनर्निर्माण हुनसकेको छैन ।’

घर निर्माण गर्ने पारिवारिक सहमतिअनुरूप अनुदान सम्झौता गरेको ४ वर्ष बितिसक्यो । तर नक्सापासका लागि पटक–पटक धाए पनि नगरपालिकाले नक्सापास गर्न आलटाल गरिरहेको उनीहरूको गुनासो छ । ‘जग्गाको मूल्यांकन गरी जग्गा सट्टा दिने भन्यो, नगरपालिकाले सञ्चालन गरेको लिवाली आवास क्षेत्रमा जग्गासमेत देखायो,’ रामले भने, ‘अहिले जग्गा दिएन, पीडितलाई थप पीडा दिने काम भयो ।’

स्मारक तथा सम्पदा क्षेत्रभित्र पहुँचका भरमा कतिपयले मापदण्ड मिचेर संरचना निर्माण गर्दा टुलुटुलु हेरी बस्ने नगरपालिकाले भूकम्पपीडितलाई नक्सापास नगरेर अप्ठ्यारोमा पारेको स्थानीयको गुनासो छ । विश्व सम्पदा क्षेत्र भक्तपुर दरबार क्षेत्रभित्रको ९९ चोकभित्र पर्ने साकोठा अर्थात् पुस्तकालय (मल्लकालीन पुस्तकालय) का नामबाट रहेको उक्त क्षेत्रमा विद्यार्थी निकेतन मावि, रत्नभवन, मिनिमार्टलगायत अन्य संरचना निर्माण भइसकेको स्थानीय बताउँछन् । नगरपालिकाले मल्लकालीन पुस्तकालय रहेको भन्दै ६ जनाका नाममा रहेको एक आना दुई पैसा क्षेत्रफलको जग्गामा घर निर्माण गर्न नक्सापास नगरेको हो । ‘पहुँचका भरमा अन्य संरचना निर्माण गर्दा नगरपालिकाले नक्सापास गर्‍यो,’ पीडित अष्टमान कपालीले भने, ‘हामीसँग न पैसा छ, न पहुँच नै ।’

नगरपालिकाले उक्त क्षेत्रमा मल्लकालीन स्वरूपकै पुस्तकालय स्थापना गर्न जग्गा अधिग्रहणको तयारी गरेकाले नक्सापास नभएको जनाएको छ । ‘नगरपालिका मौलिक शैलीको संरचना निर्माणमा अग्रसर छ, सम्पदा संरक्षणका लागि उक्त क्षेत्रमा मल्लकालीन पुस्तकालय स्थापना गर्ने सोच छ,’ नगर प्रमुख सुनील प्रजापतिले भने, ‘प्रक्रिया पुर्‍याएर नियमसंगत रूपमा जाँदा ढिला भएको हो, कपाली/कुस्लेको परिवारका विषयमा छिट्टै निष्कर्ष निस्किन्छ ।’ समयमा नक्सापास नहुँदा भूकम्पपीडितले पाउने अनुदानसमेत गुमाउनुपरेकोले कपाली/कुस्ले परिवार चिन्तित छन् ।

भक्तपुर नगरपालिकाले ऐतिहासिक एवं पुरातात्त्विक क्षेत्रहरू जगन्नाथ, साकोठा तथा तला दोम्फो क्षेत्रमा निजी आवास बनाइरहेका स्थानीयसँग आपसी छलफल गरी लिवाली क्षेत्रका जग्गामध्ये नगरपालिकाले उपयुक्त जग्गा सट्टापट्टा गर्न राय सुझाव दिन ३ सदस्यीय कार्यदलसमेत बनाएको छ । उक्त कार्यदलको संयोजक वडा–७ का अध्यक्ष उकेश कंवा, सदस्यहरू ८ का अध्यक्ष महेन्द्र खायमली र ९ का अध्यक्ष रवीन्द्र ज्याख्व छन् । कंवाका अनुसार स्मारक क्षेत्र (जगन्नाथ, साकोठा, तालादम्फो) का विषयमा जग्गा सट्टा गर्ने प्रयास भएको छ । तर सम्पदा क्षेत्रको जग्गाको मूल्य र नगरपालिकाले दिन खोजेको जग्गाको मूल्य अस्वाभाविक रहेकाले काम गर्न गाह्रो छ । सम्पदा क्षेत्रको जग्गाको मूल्य अत्यधिक महँगो छ । नगरले मात्र नभई जिल्ला प्रशासन, मालपोत र कोलेनिकाबीच छलफल गरी मूल्यांकनपछि मात्र जग्गा शोधभर्नाको निर्क्योल हुने कंवाले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७८ १०:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×