म्यान्मारका दिवंगत सम्झेर- कला - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

म्यान्मारका दिवंगत सम्झेर

डुंगामा सजाइएका विभिन्न रङका गुलाफका फूलहरुमाथि कालो र सेतो दुइटा औंठाछापमा लेखिएको थियो, ‘ह्युम्यानिटी, वी आर अल कनेक्टेड ।’
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — कलाले निश्चित भाषा बोल्दैन । यसको खास भूगोल छैन । यसले अनेक रङ, रूप, भाषा, धर्म, संस्कृति र देशबारे एउटै लय बोल्छ । त्यही लयलाई पछ्याउँदै हिँड्छन् कलाकार । कलाको फरक भाषा र भूगोल हुँदो हो त म्यान्मारमा प्रजातन्त्र पुनः बहालीका लागि अनाहकमा ज्यान गुमाएका सयौं मानिसप्रति नेपालका कलाकार रवीन्द्र श्रेष्ठको मनमा सहानुभूति पलाउने थिएन ।

तस्बिर : दीपक केसी

म्यान्मारमा गरिएको सैनिक ‘कु’ पछि ज्यान गुमाएकाहरूको स्मृतिमा रवीन्द्रले आइतबार माइतीघरमा कलामार्फत नै श्रद्धाञ्जली अर्पण गरे । डुंगामा देखाइएको प्रतिस्थापन कलामार्फत उनले मानवता र विश्वलाई जोड्ने प्रयास गरेका हुन् । डुंगामा सजाइएका विभिन्न रङका गुलाफका फूलहरूमाथि कालो र सेतो दुइटा औंठाछापमा लेखिएको थियो, ‘ह्युम्यानिटी, वी आर अल कनेक्टेड ।’ डुंगाको अग्रभागमा मृतकहरूप्रति सहभागी दर्शकले पनि श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै आफ्नो भावना अक्षरमा पोखे ।

मानिस जुन भूगोल र परिवेशको भए पनि मानवता जोडिने रवीन्द्र बताउँछन् । ‘म्यान्मारको मानव नरसंहारले मेरो मन छोयो,’ उनले भने, ‘कलामार्फत केही गर्नैपर्छ भनेर म कति रात विचलित भएँ ! त्यही मेरो छटपटीमा यो कला सिर्जना भयो ।’ दिमागमा प्रतिस्थापन कलाका लागि अवधारणा आएपछि उनी डुंगाको खोजीमा लागे । यसमा उनलाई साथ दिए करिमा जोशी र दीपेश लिम्बूले ।

अन्ततः उनले नागदहमा पानीमा आधा डुबिरहेको बेवारिस डुंगालाई बबरमहलस्थित आर्ट काउन्सिलमा ल्याए र एक साताभन्दा बढी लगाएर रङरोगन र साजसज्जा गरे । उनको कामलाई अझै प्रभावकारी र ऐतिहासिक दस्ताबेजका रूपमा राख्न रवीन्द्रसँगै करिमा र दीपेश पनि अहोरात्र खटे । करिमाले रवीन्द्रको हरेक कामलाई तस्बिरमा कैद गरेर राखेकी छन् भने दीपेशले डकुमेन्ट्री फिल्म नै बनाउने योजना बनाएका छन् । उक्त डुंगालाई १७ वर्षअघि कृष्ण मालीले पोखराबाट ल्याएका थिए । डुंगालाई उद्धार र कनेक्सनको प्रतीकका रूपमा लिन्छन् रवीन्द्र । उनी भने, ‘डुंगाले मानिसलाई यात्रामा उद्धार त गर्छ नै, पानी र जमिनलाई पनि जोड्छ । यो मानव सभ्यता र संस्कृतिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । डुंगाले जसरी मानवलाई उद्धार गर्छ, त्यसरी नै म्यान्मारको संकटलाई हामी सबैको प्रार्थना र प्रयासले टार्न सकोस् ।’

डुंगालाई प्रतीकात्मक रूपमा देखाएर ‘पब्लिक आर्ट’ मार्फत सबैको मनलाई जोड्ने काम गरेको उनले बताए । ‘मेरो कलालाई सबै दर्शकले अवलोकन मात्र गरेनन्, म्यान्मारको घटनाप्रति सहानुभूति पनि देखाए,’ उनले भने, ‘कलाले समसामयिक कुरा उठाएर पब्लिकलाई देखाउन सक्नुपर्छ । पब्लिकसँगको सम्पर्कमा आएर उनीहरूको धारणा तथा भावना आफ्नो कलामा मिसाउन पाउँदा बेग्लै आनन्द प्राप्त हुन्छ ।’

खासमा रवीन्द्र दृष्टान्त र अवधारणागत कलाकृति सिर्जनामा रुचि राख्छन् । उनी बन्द कोठा र ग्यालरीमा मात्र होइनन्, दुनियाँको गतिविधिलाई पनि नियालिरहेका हुन्छन् । चाहे राजनीतिक होस् वा सामाजिक जुनसुकै विषयमा उनी कला सिर्जना गरेर सार्वजनिक हुन्छन् । मुलुकको १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्व, भूकम्प, स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुशासन स्थापना गर्ने डा. गोविन्द केसी, अमेरिका र नेपालमा रङ र जातका आधारमा गरिएका विभेद, कोरोना महामारीलगायत विषयलाई पनि कलामा उतारेर नागरिकलाई देखाए । जीवनसँग जोड्ने लाइन वर्क, औंठाछाप, ब्ल्याक लाइफ म्याटर्स, दलित लाइभ म्याटर्स, नयाँ युगको बिक्रीजस्ता काममा उनले कलामार्फत खबरदारी गरेका छन् ।

बृहत् नागरिक आन्दोलनलाई समर्थन गर्दै उनले प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले नयाँ युग घोषणा गरेको तस्बिर छापिएको पत्रिकालाई हस्ताक्षर गरेर प्रज्ञाप्रतिष्ठानको डबलीमा बिक्रीसमेत गरेका थिए । उनले गत माघ २३ गते ओलीको आमसभामा ‘नयाँ युगको बिक्री’ सहितको पत्रिका प्रहरीको भीडमा प्रस्तुत गरेका थिए । प्रत्येक क्षेत्रबाट जनताले सरकारको कामकाजको खबरदारी गर्नुपर्ने औंल्याउँदै उनी कला क्षेत्र पनि सक्रिय हुनुपर्ने धारणा राख्छन् । ‘कलाले समाजको कुरा बोलेपछि त्यसलाई पब्लिकमा ल्याउन सक्नुपर्छ र आम मानिसका लागि आवाजको काम गर्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘कला र कलाकार समयक्रमसँगै अपडेट र परिवर्तन हुनु आजको आवश्यकता हो ।’

प्रकाशित : वैशाख ६, २०७८ ०९:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जो नाच्छन् अरूका लागि

पीडामा परेकाहरुलाई आफ्नो कलाकारितामार्फत सहायता जुटाएर दिने सोख भएका उनलाई आफ्नो अनुहार भने सार्वजनिक गर्न रहर छैन
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — कर्मले उनी केही भिन्न छन् । समाजको हितका लागि समर्पणको शैली अलि अनौठो छ । सिल्भर रङको पोसाक, टोपी र मास्कभित्र लुकेको छ उनको मानवता । सामाजिक सञ्जालमा उनको नाम छ ‘सिल्भर रोबोपस ।’ उनको यो वास्तविक नाम त होइन नै, सामाजिक सञ्जालको प्रोफाइल तस्बिरमा समेत उनले अनुहार लुकाएका छन् । 

काठमाडौंको वसन्तपुरमा नाच्दै किसन रोका । तस्बिर : सुशीला/कान्तिपुर

अनुहार लुकाएर नै समाजसेवाको बाटोमा आफूलाई दौडाउने यात्रा तय गरेका उनी हुन् चन्द्रागिरि–९ मच्छेगाउँका २३ वर्षीय किसन रोका । रोबोट डान्स र अक्टोपस जस्तै शरीरको चाललाई परिवर्तन गर्दै नाच्छन् । उनले छद्म नाममा समाजसेवाको आफ्नो ध्याउन्तीलाई दैनिक अपडेट गर्दै आएका छन् ।

जो सडकमा मुकुन्डो लगाएर नृत्य गर्छन् र जम्मा भएको रकम समाजसेवामा लगाउँछन् । दिनेले दिएपछि लिनेको हात कसैको अगाडि नआओस् भन्ने चाहन्छन् किसन । भन्छन्, ‘समाजमा मेरो नाम र अनुहारभन्दा पहिले काम अगाडि आओस् । मेरो कामलाई प्रोत्साहन गर्नेहरूले पक्कै पनि नाम र अनुहार त पछि त्यत्तिकै थाहा पाइहाल्नु हुन्छ नि ।’ आगोले पोलेर हाल कीर्तिपुर अस्पतालमा उपचारत जोरपाटीकी पूजा कार्कीलाई सहयोगार्थ किसनले हालै मात्र वसन्तपुरमा दुई दिन नृत्य प्रस्तुत गरे । दुई दिनमा संकलन भएको १५ हजार रुपैयाँ हाराहारी रकम उनले पूजालाई अस्पताल गएर हस्तान्तरण गरे । त्यस्तै काम गर्ने क्रममा दुई तलाबाट खसी घाइते भएका हेटौंडाका सुजन रानामगरको सहयोगार्थ उनले स्वयम्भूमा दुई दिन नृत्य गरी झन्डै ८ हजार रुपैयाँ जुटाए ।

उनी सार्वजनिक स्थानहरूमा संगीतका लागि चाहिने सामग्री जोरजाम गर्छन् र उही सिल्भर रङको पहिरनमा देखा परेर रोबोट डान्स गर्न सुरु गर्छन् । दर्शकको भीड लाग्छ तर उनको वास्तविक अनुहार भने हेर्न पाइँदैन । उनी दुई घण्टा जति निरन्तर नृत्य गर्छन् र दर्शकसँग मास्क लगाएर नै केही नजिक भएर आफ्नो बाटो लाग्छन् ।

असहाय र पीडामा परेकाहरूलाई आफ्नो कलाकारितामार्फत सहायता गर्ने उनको सोख छ तर अनुहार बाहिर सार्वजनिक गर्न रहर छैन । अहिले समाजसेवाको नाममा सामाजिक सञ्जालमा प्रचारका होडबाजीबाट उनी सतर्क छन् । उनी मिडियामा त आउँछन् तर कामबारे मात्र बोल्छन् । ‘मेरो परिचय नै मेरो कला र समाजसेवा हो । म अनुहार अगाडि ल्याएर मेरो बाहिरी रूपलाई प्रचार गर्न सक्दिनँ,’ उनी भन्छन्, ‘मेरो व्यक्तिगत रूपमा जे जति गर्न सक्छु काम नै गरेर देखाउँछु भन्ने सोच हो ।’

विगत पाँच वर्षदेखि उनी नृत्यको क्षेत्रमा छन् । रोबोट मात्र नभएर हिपअप, नेपाली, कथक नृत्यमा उनको खुबी छ । आफ्नो दैनिकी चलाउन उनले नृत्य प्रशिक्षण कक्षा पनि सञ्चालन गरेका छन् । हप्ताको दुई दिन भने उनी समाजसेवाका लागि सडकमा नृत्य गर्छन् । उनले भने, ‘हरेक हप्ता फरक लोकेसन र बिरामीहरू खोज्ने मेरो अर्को काम हो । सोसल मिडिया र चिनेजानेका साथीभाइहरूबाट बिरामी पत्ता लागेपछि उहाँहरूसँग भेटघाट गर्छु र कार्यक्रमका लागि अनुमति लिन्छु ।’ यो हप्ता भने खराब मौसम र कोरोना संक्रमणको दोस्रो लहरले वातावरण प्रतिकूल बन्दै गएकाले कार्यक्रम गर्ने स्थान र कुन बिरामीलाई सहायता गर्ने उनले टुंगो लगाउन सकेका छैनन् । ‘होली खेल्ने क्रममा एकजना नानी घाइते भएर उपचार गराइरहेको पत्ता लागेको छ र फेरि वसन्तपुरमा नै कार्यक्रम नै गर्ने सोचेको छु तर निश्चित भने भएको छैन,’ उनले भने । उनले मच्छेगाउँस्थित स्थानीय वडा कार्यालयमा पनि अनुमति लिएका छन् । केही पीडित व्यक्तिहरूलाई सडक नृत्य गरेर सहयोग जुटाउँछु भनेपछि किसनलाई स्वीकृति दिइएको वडाध्यक्ष देवेन्द्र महर्जनले बताए ।

समाजसेवामा रुचि राख्ने किसनलाई अहिले थोरै भए पनि सहयोग गर्न पाउँदा निकै सन्तुष्टि मिलेको छ । पाँच वर्षअघि सडकमा बेवारिसे वृद्धलाई सहयोग गर्दा मनमा आएको समाजसेवाको भावनालाई अहिले निरन्तरता दिएको उनको भनाइ छ ।

कला र समाजसेवालाई सँगसँगै लैजान पाउँदा झन् उनी दंग छन् । कला नै समाजसेवाका लागि काम गर्ने आधार भएको उनको बुझाइ छ । यसमा उनले उही कला र उनको काम देखाउने उनको प्रण छ । उनको यो सानो प्रयासले तत्काल कसैको घाउको मलमपट्टी बनिदिओस् भन्ने कुरामा भने उनी सदैव तत्पर छन् ।

प्रकाशित : वैशाख ५, २०७८ १०:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×