संस्कृति सिक्दै छोरी- कला - कान्तिपुर समाचार

संस्कृति सिक्दै छोरी

अमृता अनमोल

बुटवल — रानीबारीकी सुस्मिता थारू अहिले बेफुर्सदी छन् । १८ वर्षीया उनी अहिले थारू नाच सिक्दै छिन् । नाचसँगै गाउन र कला देखाउन पनि अभ्यास गरिरहेकी छन् । ‘गाउँमा बुबाहरूको झर्रा नाच समूह छ,’ उनले भनिन्, ‘त्यसबाटै नाच्न, गाउन र थारू संस्कृति अपनाउन सिकिरहेका छौं ।’ आफूले सिकेको कला जिल्लाका विभिन्न स्थानमा देखाउने गरेका छन् । त्यसबाट राम्रै आम्दानी हुने गरेको छ ।

‘एक ठाउँमा कला देखाउँदा पाँच सय कमाइन्छ,’ उनले भनिन्, ‘त्यसबाट आफूलाई आवश्यक सामान जुटाउन सजिलो भएको छ ।’


बुटवल उपमहानगरपालिका–१९, रानीबारीमा थारू बस्ती छ । यही बस्तीका २० घरपरिवारले थारू संस्कृति मयूर नाच झर्रा समूह गठन गरेका छन् । पाका पुस्ता मात्रै समेटेको समूहले अहिले छोरीहरूलाई थारू संस्कृति सिकाउँदै छ । ‘नयाँ पुस्ता आफ्नो संस्कृतिमा रमाउँदैनन् । लाज मान्छन्,’ समूहका सदस्य जयराम थारूले भने, ‘त्यसैले केही छोरीलाई लोभ्याएर संस्कृति बचाउन लागेका छौं ।’


दुई वर्षयता रानीबारीमा छोरीहरूकै अगुवाइमा सखिया नाच नाच्न थालिएको छ । सखिया महिलाले नाच्ने नाच हो तर मादल पुरुषले बजाउँछन् । त्यसलाई रूपन्देहीका मेला तथा महोत्सवमा देखाउन थालिएको छ ।


सुरुमा यहाँका ६ छोरीले बाबुलाई साथ दिएका थिए । त्यसपछि अरू छोरी पनि थारू कला र संस्कृति सिक्न तानिएका हुन् । बिहान–साँझ पाका पुस्ताबाट नाचगान सिकिरहेका युवती दिउँसो आफैंले अभ्यास गर्छन् । कहिले त्यही कला र अभ्यास देखाउन कार्यक्रममा पुग्छन् । त्यसैमध्येकी हुन्, जुना चौधरी । उनी सानी छँदा थारू भाषा बोलिनन् । थारू संस्कृति पनि देखिनन् । काठमाडौंमा जन्मेहुर्केकी उनी अहिले भने पुर्ख्यौली थलो रानीबारीमा फर्केकी हुन् । जहाँ थारू भाषा र थारू संस्कृति सिकिरहेकी छन् । ‘मलाई नृत्य र अभिनयमा रुचि छ,’ उनले भनिन्, ‘थारू भाषा र संस्कृतिबाट त्यो रुचि पूरा गर्न यहाँ आएकी हुँ ।’ उनलाई हजुरबुबा छोडकान्त र उनको समूहले नृत्य सिकाउँदै छ । हजुरआमा मालतीदेवी र काकीहरूले भाषा सिकाउँदै छन् । ‘पहिले–पहिले थारू भन्दा हेपिन्छ भन्ने लाज हुन्थ्यो,’ जुनाले भनिन्, ‘अहिले थारू हुँ भनेर आफ्नो कल्चर देखाउन पाउँदा खुसी लाग्छ ।’


छोरीहरूलाई समूहमा नाचगान सिकाउन थालेपछि गाउँटोलमा समेत थारू नाचगान र संस्कृति देखाउने क्रम बढेको छ । पाकाहरू कामबाट फुर्सद भयो कि नाचगान सुरु गर्छन् । शुभकार्य र चाडबाडमा सांस्कृतिक कार्यक्रम देखाउँछन् । त्यही मेलोमा छोरीहरू पनि सहभागी हुन थालेका छन् । ‘छोरीहरू खुलेर नाच्न थालेपछि अब हामीसँगै हाम्रो संस्कृति मर्दैन भन्ने आश जागेको छ,’ समूहका अध्यक्ष चौतारेप्रसाद थारूले भने, ‘उनीहरू आफ्ना दाजुभाइलाई पनि नाचगानमा फकाउन थालेका छन् ।’ अहिले रानीबारीका करिब दुई दर्जन छोरी थारू संस्कृति सिक्ने अभ्यासमा छन् । नाच्न जान्ने छोरीहरू नाच्न थालेका छन् । गाउनेले गाउन र बजाउन रुचि हुनेहरू बजाउन पनि सिकिरहेका छन् । त्यसमध्ये सीमा थारूको सबैभन्दा मीठो स्वर छ । स्कुल पढ्दादेखि नै गीत गाउँथिन् । तिनै सीमा अहिले थारू भाकाका गीत गाउन सिकिरहेकी छन् । ‘आमाले जुराइदिएका पाँचवटा गीतमा अभ्यास गरिरहेकी छु,’ उनले भनिन्, ‘परिपक्व गाउन थालेपछि एल्बम निकाल्ने सोच छ ।’ एल्बम निकाल्नेबारे बुटवलको बागेश्वरी संगीतालयमा समेत आएर राय लिएको उनले बताइन् ।


गीता थारू हरेक तालमा मादल बजाउँछिन् । बाबु खगेप्रसादले उनलाई मादले बनाएका हुन् । समूहका कार्यक्रममा मात्र होइन, गाउँमा हुने सांस्कृतिक कार्यक्रम, भोजभतेर र जमघटमा मादल बजाउन उनी अघि सर्न थालेकी छन् । ‘दाजुभाइले बुबाको बिँडो थामेनन्,’ उनले भनिन्, ‘म सक्छु होला भनेर थालेकी छु ।’


थारू युवती बाबुहरूसँगै चुड्का भन्न, हाँस्न र हँसाउन पनि सिकिरहेका छन् । कोही मयूर त कोही झुमरामा शरीर मर्काइमर्काई नाच्छन् । रंगीबिरंगी मेकअप गरेर रंगीचंगी लुगा लगाउँछन् । ‘छोरीहरूप्रति हामी खुसी छौं,’ थारू संस्कृति मयूर नाच झर्रा समूह सदस्य हरिलाल चौधरीले भने, ‘पाकाले धानेको संस्कार छोरीजस्तै छोरामा पनि सुम्पन चाहन्छौं ।’


बुटवल–१९, पत्थरगन्जमा अर्को थारू बस्ती छ । यही बस्तीका कुमारप्रसाद थारूको अगुवाइमा थारू तथा झुमडा नाच समूह गठन भएको छ । समूहका सदस्य सबैजसो ६० वर्षमाथिका छन् । यहाँको पाका पुस्ताले पनि पछिल्लो समय छोरीलाई समूहमा मिसाएको छ । धेरै छोरा कामको सिलसिलामा बाहिर रहेकाले छोरीहरूलाई संस्कृति सिकाउन लागेको अध्यक्ष कुमारप्रसादले बताए ।


‘हामी त सानैदेखि थारू नाच नाच्यौं । गायौं । लाज लाग्दैन । रमाइलो लाग्छ,’ उनले भने, ‘हामीसँगै संस्कृति मरेर नजाओस् भनेर छोरीहरूलाई सिकाउन लागेका हौं ।’ छोरीहरू खुलेर नाच्न गाउन थालेपछि छोराहरू पनि फेरिन लागेका छन् । ‘डबल नाच्न पर्नेमा छोराहरू पनि नाच्छन्,’ उनले भने, ‘छोरीहरू सरह खुलेर मेला महोत्सवमा जान र गाउन र नाच्न भने मान्दैनन् ।’ छोरीहरू नियमित कला संस्कृतिमा लागे छोराहरूलाई पनि तान्न सकिने उनले बताए ।

प्रकाशित : माघ २७, २०७६ ०९:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जब चिप्लियो मुख्यमन्त्रीको जिब्रो 

रामेश्वरी पन्त

प्रदेश २ का मुख्यमन्त्री लालबाबु राउतले गत शुक्रबार मिथिलाका अगुवा महिलाहरूको भेलामा भनेछन्, ‘मेरो कार्यकालमा छोरीहरूलाई यति सक्षम बनाउनेछु कि छोरीहरूले अब छोराको मुखमा एसिड खन्याउनेछन् ।’ आफू मुख्यमन्त्री भएदेखि नै छोरीहरूबारे सोच्दै आएको बताउने राउतले यस पटक भने अति नै सोचेछन्, जसको चौतर्फी आलोचना भइरहेको छ । हुन त उनको आशय गलत थिएन भन्ने लाग्छ । उनले ‘अब मधेसका छोरीहरूलाई पनि छोराहरूजस्तै हिम्मतिला बनाउँछु’ भन्न खोजेका थिए सायद । तर जिब्रो चिप्लियो ।


अझ भनूँ, शब्दचयन ठीक भएन । मुख्यमन्त्री जस्तो पदमा रहेको व्यक्तिले सार्वजनिक स्थानमा के कसरी बोल्ने भन्ने कुराले महत्त्व राख्छ ।

जिब्रो चिप्लिँदा उच्चपदस्थहरू बारबार अप्ठेरोमा परेका उदाहरण धेरै छन् । गत वर्ष कानुनमन्त्री शेरबहादुर तामाङको जिब्रो चिप्लिँदा सार्वजनिक रूपमा माफी माग्नु मात्रै परेन, छँदाखाँदाको मन्त्री पद चट भयो । उनले बंगलादेशमा एमबीबीएस अध्ययनरत छात्राहरूलाई लक्षित गर्दै अभद्र टिप्पणी गरेका थिए ।

खुट्टा चिप्लिए बरु सजिलै उठ्न सकिएला, तर ठाउँ–कुठाउँ जिब्रो चिप्लिने मान्छे फेरि खडा हुन सक्ने सम्भावना कमै हुन्छ । त्यसैले बूढापाकाले भन्ने गरेका हुन्— जिब्रोलाई सम्हालेर राख्नुमै सबैको हित हुन्छ । यति महत्त्वपूर्ण हुन्छ जिब्रो । जिब्रोले मानिसको स्वभाव र व्यक्तित्वको पहिचान दिन्छ । कुनै पनि व्यक्तिको क्षुद्रता र शालीनता जिब्रोले निर्धारण गर्छ । मान्छेलाई असल वा खराब बनाउने जिब्रोले नै हो । त्यसैले बोल्दा होस पुर्‍याउनुपर्छ । आफू मुख्यमन्त्री भएदेखि नै ‘बेटी बचाउ र बेटी पढाउ अभियान’ मा लागिपरेका राउतले बोल्दा होस नपुर्‍याएकै कारण सबैको तारो बने ।

हालै मात्र प्रदेश २ सरकारले मधेशमा स्त्री भ्रूण पहिचान गरी गर्भमै हत्या गर्ने अत्यन्त भयावह र अमानवीय मानसिकताको अन्त्यका लागि ‘छोरी जन्मँदै तीन लाख’ नामले अर्को अभियानको सुरुआत गरेको छ । स्त्री भ्रूणको हत्या रोकी छोरी जन्माउन अभिप्रेरित गर्ने तथा बालविवाह अन्त्य गर्ने उद्देश्यले जन्मनेबित्तिकै छोरीका नाममा सरकारका तर्फबाट तीन लाख रुपैयाँको बिमाको घोषणा गरेको छ । त्यो रकम छोरी बीस वर्ष पुगेपछि प्राप्त गर्ने भनिएको छ । मधेशका छोरीहरूका निम्ति यो अत्यन्त सराहनीय कदम हो । भ्रूणहत्या र बालविवाह मधेशका छोरीहरूको अस्तित्वका सबैभन्दा ठूला शत्रु हुन् । जबसम्म मधेशका छोरीहरूले जन्मन पाउने, हुर्कन पाउने, पढ्न पाउने र बालिग बन्न पाउने हक सुरक्षित गर्न सक्दैनन्, तबसम्म मधेशी समाजको प्रगति असम्भव छ । समाज सभ्य हुन त्यहाँका महिला र पुरुष दुवैको जीवनको गति समान रूपले अगाडि बढेको हुनुपर्छ । नेपाली समाजको सबैभन्दा दुःखद समस्या भनेकै महिला र पुरुष, छोरा र छोरीबीचको विभेद हो । यसमा पनि मधेशी समाज अझ बढी समस्याग्रस्त छ । छोरा र छोरीबीचको विभेदले त्यहाँको समाजलाई सुन्दर हुनबाट रोकिरहेको छ ।

मधेशका मात्र होइन, पूरै देशका छोरीहरू सक्षम हुनु जरुरी छ । तर, एसिडको बदला एसिडले छोरीहरूलाई सक्षम बनाउँदैन । यसर्थ मुख्यमन्त्री राउतको अभिव्यक्ति खेदजनक छ । आफूमाथि हिंसा गर्न खोज्नेको प्रतिकार गर्न छोरी सक्षम हुनु आजको आवश्यकता पक्कै हो । तर आफ्नो अनुहारमा एसिड छ्याप्नेको अनुहारमा एसिड नै छ्याप्दा कस्तो सन्देश जाला ? अनि समाज कता जाला ? हरेक घरमा छोरीहरूलाई एसिड प्रतिरोधको तालिम वा शिक्षा दिने कि हरेक घरका छोराहरूलाई ‘यस्तो क्रूर अमानवीय हर्कत गर्नु अपराध हो, त्यसैले तिमीहरू अपराधी नबन, सुध्र’ भनेर शिक्षित गर्ने ? समाज होस् या परिवार, सुन्दर र सुखी बन्नका लागि एउटा पाटो मात्र असल र सक्षम भएर हुँदैन, दुवै पाटो समान हुनुपर्छ ।

मधेशका छोरीहरूले भोग्दै आएको अर्को विकराल समस्या हो— दाइजो । दाइजोका कारण मधेशका छोरीहरूले भोग्ने यातना एसिडको जलनभन्दा कम छैन । दाइजोकै कारण शारीरिक–मानसिक हिंसा खेप्ने, बेघर हुने, अङ्गभङ्ग हुने मात्र होइन, जिउँदै जल्नुपर्ने अवस्थाको अन्त्य गर्न छोरीहरूलाई आत्मनिर्भर बन्न सक्ने खालको शिक्षा अनिवार्य गर्नु आवश्यक छ । तैपनि यतिले मात्र दाइजोको समस्या समाधान होला भन्ने लाग्दैन । सुन्नमा आउँछ, मधेशमा ‘जति धेरै शिक्षा, त्यति धेरै दाइजो’ अर्थात् छोराले जति पढेको छ, जस्तो योग्यता छ, त्यही अनुसार नै दाइजो वा तिलकको ‘रेट’ तोकिन्छ रे ! छोरीले धेरै पढेकी छ भने डाक्टर, इन्जिनियर वा यस्तै केटा माग्न आउँछ, अनि त्यही रेटको दाइजो पनि दिनुपर्छ । समस्यै यहीँ छ । यसैले छोरीलाई सकेसम्म सानै उमेरमा बिहे गरेर पठायो भने दाइजोको मार पनि कम पर्ने हुन्छ । मधेशमा बालविवाह बढी हुनुको कारण यही हो ।

यसरी बालविवाह र दाइजो प्रथा अन्तरसम्बन्धित देखिएकाले छोरीहरूलाई स्वावलम्बी बन्न सक्ने शिक्षा दिनुपर्छ । छोराहरूलाई पनि यस्तो शिक्षा दिइयोस् कि, उनीहरूको मानसिकताबाट दाइजोको भूत हट्न सकोस् । छोरीको बिहे गर्दा घरघडेरी बेच्नुपर्ने अवस्थाबाट मधेशका बाबुआमालाई मुक्त गर्न हरेक छोरा र तिनका बाबुआमालाई दाइजोको लालचबाट कसरी मुक्त गर्ने भन्नेतर्फ सोचेर उचित शिक्षा, चेतना र अभियानको सञ्चालन गर्नतिर राउत सरकार लागिपरोस् ।

मधेशमा आफ्नै पौरखमा गर्व गर्नसक्ने छोराहरू नजन्मिएसम्म छोरीहरूले दाइजोको एसिडबाट मुक्ति पाउन मुस्किल छ । यसका साथै ‘आत्मनिर्भरता’ नै हरेक हिंसाबाट मुक्त हुनसक्ने कडी भएकाले मधेश लगायत देशैभरका सम्पूर्ण छोरीहरूलाई उचित शिक्षा र रोजगारीको अवसरको उपलब्धता सहज गराउन सक्नु नै राज्यका सबै तह, तप्का र निकायको कर्तव्य हो । त्यसैले जिम्मेवार पदमा रहेकाहरूले अपराधलाई प्रश्रय दिने खालको अभिव्यक्ति दिनमा होइन, अपराधरहित समाज निर्माणमा ध्यान दिनु जरुरी छ ।

प्रकाशित : माघ २७, २०७६ ०९:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×